کاوشهای باستانشناسی در محوطه باستانی «اودیرمون» واقع در جنوب ازبکستان، به کشف بقایای یک آتشدان آیینی و یک استودان منقوش انجامیده است؛ یافتههایی ارزشمند که پرتوی تازه بر حیات مذهبی و الگوهای تدفینی منطقهای میافکنند که پیوندی دیرینه و تاریخی با سنتهای مزدیسنا و دین زرتشتی دارد. آژانس میراث فرهنگی ازبکستان با انتشار گزارشی رسمی، این سازه را آتشدانی نیایشی همراه با آثار مشهود آتشافروزی توصیف کرده و محفظه استخواندان را ظرفی تزیینشده با نقوش جانوری و گیاهی معرفی نموده است.
جزئیات معماری و ساختار آتشدان مکشوفه در اودیرمون
بر اساس دادههای منتشرشده از سوی تیم کاوش، این آتشدان آیینی در بخش شمالشرقی محوطه باستانی اودیرمون آشکار شده است. این سازه حدود ۷۰ سانتیمتر ارتفاع و ۹۰ سانتیمتر پهنا دارد و کف آن با استفاده از آجرهای پختهشده در ابعاد ۱۸ در ۲۸ سانتیمتر و با ضخامت ۲٫۵ سانتیمتر مفروش گردیده است. همچنین محدوده پیرامونی سازه با لایهای از اندود گلی به ضخامت ۲٫۵ تا ۳ سانتیمتر پوشانده شده بود.
بررسیهای لایهنگاری و باستانشناختی نشان میدهد که این اندود گلی چندین بار تجدید و بازسازی شده است. کارشناسان بر این باورند که ترمیمهای مکرر سازه گواهی روشن بر تداوم بهرهبرداری طولانیمدت از آتشدان و نگهداری منظم آن توسط ساکنان کهن این سکونتگاه است. هرچند آژانس میراث فرهنگی ازبکستان تاکنون بهطور رسمی این محراب را قطعهای منحصراً زرتشتی ننامیده، اما بر ماهیت آیینی آن و وجود آثار قطعی آتشافروزیهای کهن روی بدنه و کف آن تأکید کرده است.
از هوش مصنوعی باستانیار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستانشناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالتسنجی اشیا
شروع گفتگو
مسابقه فصل حکم باستان
بازی کن، جایزه ببر
رقابت کن، XP بگیر و برای جوایز متنوع فصل بجنگ.
ورود به بازی
استودان منقوش؛ نگارههایی از حیاتوحش و درخت ارس
استودان یافتشده در ازبکستان. منبع: سازمان میراث فرهنگی جمهوری ازبکستان
در کنار این آتشدان، کشف یک استودان (Ossuary) منقوش توجه باستانشناسان را به خود جلب کرده است؛ اثری که میتواند از اهمیتی برابر یا حتی فراتر در درک باورهای تدفینی منطقه برخوردار باشد. سطح بیرونی این ظرف تدفینی با نقوشی تزیین شده است که به ارزیابی متخصصان، شباهت آشکاری به گوزن و درخت «آرچا» (سرو کوهی یا ارس) دارد.
در حال حاضر عملیات حفاظت و مرمت روی این اثر تاریخی در جریان است و کارشناسان انتظار دارند پس از اتمام مراحل پاکسازی و تثبیت ساختار، ظرافتها و جزئیات نمادین این نگارهها با وضوح بیشتری آشکار شود.
گاهنگاری محوطه اودیرمون و پیشینه پژوهشهای میدانی
محراب آیینی کشف شده در قسمت شمال شرقی اودیرمون. آثار سوختگی مکرر و لایههای گچی تجدید شده نشان میدهد که این سازه برای مدت طولانی مورد استفاده قرار گرفته است. منبع: سازمان میراث فرهنگی جمهوری ازبکستان
برآوردهای اولیه آژانس میراث فرهنگی ازبکستان نشان میدهد که محوطه اودیرمون به بازه زمانی میان سده سوم پیش از میلاد تا سده سوم میلادی (همزمان با دوران اشکانی و ساسانی متقدم) تعلق دارد. البته این گاهنگاری به کل استقرارگاه اودیرمون اختصاص دارد و هنوز تاریخگذاری رادیوکربن یا آزمایشگاهی مستقلی برای آتشدان یا استودان مکشوفه اعلام نشده است.
فصل کاوش سال ۲۰۲۶ میلادی، نخستین کارزار حفاری نظاممند در اودیرمون به شمار میرود که به سرپرستی سنجر عبدالرحیموف (Sanjar Abduraximov)، پژوهشگر انستیتو باستانشناسی سمرقند، به انجام رسیده است.
پیش از این، بررسیهای پیمایشی مشترک توسط سنجر عبدالرحیموف و عبدوصابر رایمکولوف (Abdusobir Raimqulov)، ابعاد یک سکونتگاه مستحکم و وسیع را در «سغد جنوبی» ثبت کرده بود؛ مجموعهای متشکل از باروهای دفاعی، چهار محله زیستی، شبکهای از معابر و یک کهندژ مستطیلشکل. پژوهشگران در آن فاز پیمایشی موفق به گردآوری بیش از ۵۰ قطعهسفال باستانی از سطح محوطه شده بودند.
جایگاه اودیرمون در پهنه باستانشناسی سغد جنوبی
بافت تاریخی و جغرافیایی منطقه دلیل اصلی حساسیت علمی این یافتهها را توضیح میدهد. آیین تدفین استودانی در سغد پیش از اسلام سنتی کاملاً تثبیتشده و شناختهشده است که از سوی پژوهشگران و ایرانشناسان با اَشکال بومی باورهای مزدیسنا و کیش زرتشتی پیوند داده میشود. از سوی دیگر، تأسیسات آیینی با محوریت آتش نیز پیشتر در پایگاههای کهن این قلمرو، بهویژه در محوطه «یرقورغان» (Erkurgan) در حوضه رود قشقهدریا شناسایی شده بودند.
با وجود اهمیت این تشابهها، باستانشناسان هنوز شواهدی مبنی بر اینکه آتشدان و استودان بخشی از یک مجموعه آیینی یگانه بوده یا در دورهای کاملاً همزمان به کار میرفتهاند، ارائه نکردهاند. تاکنون هیچ کتیبه، نام ایزد یا نشانه صریحی از وابستگی مذهبی خاص از این دو یافته به دست نیامده است.
نتیجهگیری
تداوم کاوشهای میدانی در اودیرمون و تکمیل مراحل مرمت استودان میتواند چارچوب زمانی دقیقتری از این یافتهها به دست دهد. این مدارک نهتنها پرده از کارکرد دقیق آتشدان و معانی نمادین نقوش حیوانی و گیاهی برمیدارند، بلکه تصویر روشنتری از دگرگونی سنتهای آیینی و آیینهای خاکسپاری جوامع باستانی سغد جنوبی در آسیای میانه ترسیم خواهند کرد.
نظرات کاربران