دانههای بیشمار خربزه در فرهنگ چین همواره نمادی دیرینه از باروری، برکت و رفاه اقتصادی بوده است؛ اما سرگذشت واقعی رسیدن این میوه کهن به سفرههای مدرن، داستانی به درازا و پیچیدگی بوتههای رونده آن دارد. پژوهشی نوین در مجله معتبر PNAS با تکیه بر تحلیل DNA باستانی (aDNA) دانههای بهدستآمده از یک بندرگاه شاهی مربوط به دودمان سونگ در چین، پرده از ناگفتههای شگفتانگیزی برداشته است: خربزههای باستانی آسیای شرقی برخلاف تصور رایج، از گیاهان وحشی بومی تکامل نیافتهاند، بلکه از جنوب آسیا وارد شده و فاقد طعم شیرین امروزی بودهاند.
کشف DNA خربزههای دودمان سونگ؛ پیوند ژنتیک و تاریخ
پژوهشگران دانشگاه واشنگتن در سنتلوئیس با بررسی دانههای گیاهی بهدستآمده از محوطهای باستانی مربوط به دوران دودمان سونگ (حدود ۹۶۰ تا ۱۲۷۹ میلادی) در جنوبشرقی چین، دادههای ژنتیکی بیسابقهای استخراج کردهاند. این یافتهها نشان میدهد که خربزههای باستانی منطقه بر خلاف تصور پیشین، حاصل اهلیسازی گیاهان وحشی محلی نبودهاند، بلکه خاستگاهی در جنوب آسیا داشتهاند و ویژگیهای ارگانولپتیک و طعم آنها نیز با میوههای شیرین امروزی بسیار متفاوت بوده است.
جالبتر آنکه ویژگیهای ظاهری و رنگ گوشت این میوهها همخوانی شگفتانگیزی با سلیقه و زیباییشناسی اشراف دوران سونگ داشته است؛ هماهنگی ظریفی که بازتاب آن را میتوان به روشنی در سرامیکهای مشهور سلادون (Celadon) به رنگ سبز یشمی و به فرم خربزه مشاهده کرد. این پژوهش نمونهای درخشان و کمنظیر از تأثیر متقابل ذائقه فرهنگی و اصلاح ژنتیکی محصولات کشاورزی است و نشان میدهد که تحلیل DNA باستانی تا چه اندازه میتواند فراتر از دادههای ماکروبوتانیک (گیاهباستانشناسی سنتی) به پرسشهای تاریک تاریخ پاسخ دهد.
از هوش مصنوعی باستانیار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستانشناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالتسنجی اشیا
شروع گفتگو
مسابقه فصل حکم باستان
بازی کن، جایزه ببر
رقابت کن، XP بگیر و برای جوایز متنوع فصل بجنگ.
ورود به بازی
چالشی دیرینه بر سر خاستگاه خربزه: آفریقا یا آسیا؟
سوزان رنر (Susanne Renner)، زیستشناس دانشکده هنر و علوم دانشگاه واشنگتن و از نویسندگان این مقاله، بیش از ۲۵ سال است که بر روی تبارشناسی و تاریخ تکاملی سرده Cucumis (خیارها و خربزهها) تحقیق میکند. در گذشته، به دلیل تنوع بسیار بالای گونههای وحشی این سرده در قاره آفریقا، دانشمندان بهطور عمومی فرض میکردند که خربزه خاستگاهی آفریقایی دارد؛ اما رنر هرگز این نظریه را قطعی نمیدانست.
در سال ۲۰۱۰، رنر با انتشار مقالهای مبتنی بر بررسی ژنتیکی حدود ۱۰۰ نمونه از سرده Cucumis از آفریقا، استرالیا و آسیا، اثبات کرد که نزدیکترین خویشاوندان گونهایِ خربزه در حوزه اقیانوس هند و استرالیا پراکندهاند. بر پایه این تحلیلهای زیستجغرافیایی مشخص شد که این گیاه به احتمال فراوان در آسیا پدید آمده است. امروزه مسجل شده که اهلیسازی خربزه دستکم یک بار در شمالشرقی آفریقا و دو بار به صورت کاملاً مستقل در هند رخ داده است؛ با این وجود، برخی شواهد باستانگیاهشناختی همواره از احتمال وقوع یک رویداد اهلیسازی موازی دیگر در جنوبشرقی چین حکایت داشتند.
کشف دانههای باستانی در رسوبات مرطوب بندرگاه شوئومن گوگانگ
نمای پس از کاوش از شومن گوگانگ، بندری در جنوب شرقی چین، جایی که باستان شناسان دانه های باستانی خربزه را کشف کردند. ج: یوفی ژن
جرقه این پروژه مشترک زمانی زده شد که رنر در یکی از نشستهای علمی با شینیی لیو (Xinyi Liu)، دانشیار باستانشناسی دانشگاه واشنگتن، همکلام شد. لیو به دانههای باستانشناسی پرشماری اشاره کرد که در کاوشهای یک بندرگاه قرون وسطایی در جنوبشرقی چین به دست آمده بودند. این محوطه باستانی که با نام بندر گوگانگ (شوئومن گوگانگ در شهر امروزی ونژو) شناخته میشود، در دوران دودمان سونگ شریان پیونددهنده چین با قلمروهای بازرگانی اقیانوس آرام و هند بود.
کاوشهای باستانشناسی گسترده سال ۲۰۲۴ در این بندرگاه تجاری، علاوه بر انبوهی از ظروف پرسلین فاخر، بقایای کشتیهای شکستهای را آشکار کرد که محمولههایی از میوههای وارداتی نظیر انگور، زیتون، سرخالو (لیچی)، کیوی و خربزه را حمل میکردند. محققان به خوبی آگاه بودند که بقای ماده ژنتیکی گیاهان کهن تنها در محیطهای رسوبی بیهوازی و غرقابی ممکن است؛ و رسوبات گلآلود و اشباع از آب گوگانگ دقیقاً همان محمل ایدئالی بود که مولکولهای شکننده DNA را پس از گذشت قرنها سالم نگاه داشته بود.
مسیرهای ورود خربزه به چین؛ جاده ابریشم یا جاده کهن چای و اسب؟
پژوهشگران با همکاری متخصصانی از آلمان و بریتانیا دریافتند که خربزههای دوره سونگ از جنوب آسیا وارد شدهاند و فرضیه اهلیسازی بومی در آن دوره تأیید نمیشود. برای انتقال این میوه از جنوب آسیا به قلمرو چین باستان، دو فرضیه مسیر تجاری پیشبینی شده است:
مسیر شمالی: گذرگاه شاخه شمالی جاده ابریشم که از کوهپایههای آسیای مرکزی و حاشیه شمالی فلات تبت عبور میکرد.
مسیر جنوبی: جاده مشهور «چای و اسب» (Tea Horse Road) که در امتداد دامنههای جنوبی هیمالیا و درههای جنوبغربی چین کشیده شده بود.
به گفته دکتر لیو، شواهد باستانشناختی کفه ترازو را به نفع شاهراه جنوبی سنگینتر میکند. کهنترین بقایای کشفشده خربزه در چین مربوط به مقابر شاهی دودمان هان و دوران پیش از هان در جنوب چین است؛ آثاری که حدود ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ سال قدیمیتر از یافتههای مشابه در امتداد مسیر شمالی جاده ابریشم هستند. بنابراین، ارتباطات باستانی جنوب چین با شبهقاره هند و آسیای جنوبشرقی، اصلیترین دروازه ورود خربزه به شمار میرود.
خربزههایی که شیرین نبودند؛ ژنتیک در خدمت باستانشناسی
بررسی ژنوم این دانههای متعلق به سدههای دهم تا سیزدهم میلادی، حقایق چشمگیری از ریختشناسی میوهها برملا کرد. تحلیل ژنهای مسئول رنگآمیزی نشان میدهد که این خربزهها دارای پوستی زردرنگ و گوشتی به رنگ سبز کمرنگ بودهاند. این گروه از خربزهها حاوی مقادیر پایینی از قند بوده و هرگز مانند خربزههای شیرین امروزی صرف دسر نمیشدهاند؛ بلکه به شکل ترهبار پخته، میوهای ملایم یا عمدتاً به خاطر دانههای روغنیشان مصرف میشدند. سنتی که ردپای آن هنوز در تولید ترشیهای خربزه در حوزه سفلای رود یانگتسه زنده است.
تا به امروز، استخراج DNA باستانی و ردیابی تکامل صفات زراعی تنها برای شمار اندکی از گیاهان اقتصادی بزرگ مانند جو، برخی گونههای گندم، پنبه، ذرت و لوبیا انجام شده بود. ردیابی این روند در خربزه اهمیت ویژهای دارد، چرا که گزینش صفات در باغبانی اغلب حاصل جایگزینیهای ژنتیکی بسیار ظریف و محدودی است که شناسایی آنها دقت آزمایشگاهی بالایی را میطلبد.
همزیستی ژنتیک و هنر؛ انعکاس خربزه در ظروف سلادون
ارتباط تنگاتنگی میان انتخاب صفات زیستی خربزه و زیباییشناسی طبقه اشراف دوره سونگ وجود داشته است. رنگ گوشت سبز ملایم این خربزهها، تجسم عینی دو عنصر بسیار باارزش در زیباییشناسی چین باستان بود: «سنگ یشم» و «لعاب ظروف سلادون».
در دوران سونگ، کارگاههای سفالگری حوضه رود یانگتسه بهوفور ظروف سلادونی با بدنه شیاردارِ خربزهایشکل میساختند و رنگ لعاب سبز آنها بازتابدهنده مغز یشمی این میوه بود. این سفالینههای لعابدار سبز نهتنها در چین، بلکه در سراسر شرق آسیا از جمله ژاپن و کره محبوبیت بینظیری داشتند. پیوند خربزه به عنوان نماد باروری و شگون با هنر ظریف سلادون، تصویری روشن از یک همزیستی منحصربهفرد میان «سلیقه فرهنگی» و «تکامل ژنتیکی کشاورزی» در جهان باستان را به نمایش میگذارد.
نتیجه گیری
پژوهش بر روی دانههای رسوبکرده در بندرگاه تاریخی گوگانگ نشان داد که چگونه ابزارهای مدرن ژنتیک میتوانند ابهامات تاریخ کشاورزی را برطرف کنند. خربزههای شرق آسیا نه ثمره اهلیسازی محلی، بلکه رهیافت مبادلات گسترده قارهای از مسیرهای تجاری جنوب آسیا بودهاند؛ محصولاتی با گوشت سبز یشمی و طعمی غیرشیرین که بیش از آنکه صرفاً خوراکی باشند، آیینهای تمامنما از هنر، ذائقه، نمادشناسی و شکوه اشرافی دوران طلایی دودمان سونگ به شمار میرفتند.
نظرات کاربران