اعماق دریای اژه بار دیگر یکی از گنجینههای ناشناخته دنیای باستان را پس از دو هزار سال سکوت به روشنایی بازگرداند. مجسمه برنزی بانویی ۲۲۰۰ ساله که به شکلی معجزهآسا در تور ترال یک قایق ماهیگیری به دام افتاده بود، پس از چندین سال عملیات پیچیده حفاظت و نمکزدایی در آزمایشگاههای تخصصی، سرانجام برای نخستین بار در موزه قلعه مارماریس ترکیه پردهبرداری شد. این شاهکار ریختهگری که کارشناسان آن را اثری متعلق به دوران رومی با سبک و سیاق هلنیستی میدانند، پنجرهای تازه رو به هنر مجسمهسازی فلزی، پوشاک باستانی و تجارت دریایی در مدیترانه شرقی میگشاید.
صید عجیب در خلیج حصاراونو: تورهایی که تاریخ را بالا کشیدند
ماجرای این کشف حیرتانگیز به ۱۷ نوامبر سال ۲۰۲۰ بازمیگردد؛ زمانی که خدمه یک قایق ماهیگیری ترال به نام «عظیملر» (Azimler) در آبهای خلیج حصاراونو (Hisarönü Bay) در سواحل مارماریس، واقع در استان موغله (Muğla)، در حال صیادی بودند. سنگینی غیرمعمول تور و پدیدار شدن سازهای فلزی و شگفتانگیز، صیادان را غافلگیر کرد. با بیرون کشیدن تور، مشخص شد آنچه به دام افتاده، نه یک صید دریایی، بلکه پیکره برنزی توخالی و باوقار یک زن باستانی است.
صیادان بلافاصله پس از آگاهی از ارزش تاریخی این اثر، مراتب را به فرماندهی گارد ساحلی جنوب اژه اطلاع دادند. پیکره در همان روز با رعایت پروتکلهای ایمنی تحویل موزه باستانشناسی مارماریس شد تا روند بررسیهای علمی و نجاتبخشی آن فوراً آغاز شود.
از هوش مصنوعی باستانیار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستانشناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالتسنجی اشیا
شروع گفتگو
مسابقه فصل حکم باستان
بازی کن، جایزه ببر
رقابت کن، XP بگیر و برای جوایز متنوع فصل بجنگ.
ورود به بازی
شاهکار ریختهگری توخالی: ویژگیهای فنی و سبکشناسی مجسمه
منبع: راهنمای رسمی موزه باستانشناسی کالیمنوس
مجسمه کشفشده پیکرهای تمامقد از یک زن است که به شیوه ریختهگری برنز توخالی (Hollow Cast Bronze) ساخته شده است. این اثر که ارتفاعی در حدود دو متر و وزنی معادل ۳۳ کیلوگرم دارد، به هنگام بالا آمدن از آب فاقد سر و بازوها بود؛ آسیبی متداول در محوطههای غرقشده باستانی که معمولاً بر اثر تکانههای شدید امواج، سقوط دکلهای کشتی یا فرسایش طی سدههای متمادی رخ میدهد.
باستانشناسان و کارشناسان تاریخ هنر پس از بررسی دقیق فرم چینخوردگی پارچهها، این اثر را به سده دوم پیش از میلاد نسبت دادهاند. گرچه این پیکره تجلیبخش شاخصههای زیباییشناختی مکتب هنر هلنیستی (Hellenistic Period) پس از فتوحات اسکندر مقدونی است، اما شواهد متالوژی و ریختهگری نشان میدهد که احتمالاً در دوران جمهوری یا اوایل امپراتوری روم ساخته شده است؛ دورهای که هنرمندان رومی به شکل گسترده از الگوها و کمالگرایی مجسمهسازان نامدار یونانی الهام میگرفتند.
بازخوانی پوشاک باستانی: کیتون و هیماتیون
یکی از چشمگیرترین ابعاد این پیکره برنزی، نمایش ظریف و پرجزئیات چینهای البسه باستانی است:
کیتون (Chiton): پیراهن زیرین بلند و نازکی که سرتاسر بدن زن را پوشانده و لایههای عمودی و منظم پارچه را تا مچ پا به تصویر میکشد.
هیماتیون (Himation): بالاپوش یا ردای ضخیمتری که به صورت مورب بر روی کیتون تابیده شده و موجهای پارچه به شکل بسیار پویا، حسی از وقار و شکوه اشرافی را بازتاب میدهند.
برخورداری از چنین پوششی نشان میدهد که این تندیس احتمالاً تصویرگر یک الهه اساطیری، یکی از شخصیتهای برجسته شهری یا بانویی اشرافزاده و دارای جایگاه اجتماعی ویژه در حوزه تمدنی مدیترانه بوده است.
مشخصه فنیتوضیحات کارشناسیقدمت تخمینیسده دوم پیش از میلاد (حدود ۲۲۰۰ تا ۲۳۰۰ سال پیش)دوره تاریخیسبک هلنیستی با ساخت دوره رومیروش ساختریختهگری برنز به شیوه موم گمشده (توخالی)محل کشفخلیج حصاراونو، دریای اژه، موغلهوضعیت نگهداریموزه قلعه باستانشناسی مارماریس
از بستر نمکزده دریا تا تالار مرمت: نجات فلز باستانی
یافتههای فلزی زیرآب به دلیل قرارگیری طولانیمدت در معرض کلریدها و املاح دریا، پس از خروج ناگهانی و تماس با اکسیژن، به شدت مستعد پوسیدگی سریع و پدیده مخرب موسوم به «بیماری برنز» (Bronze Disease) هستند. از این رو، کارشناسان موزه مارماریس بیدرنگ عملیات تثبیت محیطی و آبشویی مرحلهای را برای حذف نمکهای رسوبی آغاز کردند.
پس از مهار شوک محیطی اولیه، مجسمه به آزمایشگاه منطقهای مرمت و حفاظت ازمیر فرستاده شد. مرمتگران با بهرهگیری از روشهای کنترلشده شیمیایی و مکانیکی، رسوبات آهکی و بیولوژیکی دریا را بدون آسیب رساندن به پاتینای باستانی برنز پاکسازی کرده و ساختار فلز را تثبیت نمودند. پس از تکمیل این روند حفاظتی پنجساله، پیکره با آمادگی کامل برای نمایش به مارماریس بازگردانده شد.
رونمایی از «بانوی دریا» در آستانه سده دوم جمهوری ترکیه
این تندیس با شکوه که اکنون عنوان «بانوی دریا» (The Woman from the Sea) را بر خود دارد، در بخش تازهبازسازیشده موزه قلعه مارماریس—فضایی که در گذشته اقامتگاه فرماندهی قلعه بود—به عنوان شاهبیت نمایشگاه دائمی مستقر شده است. رونمایی از این اثر در قالب پروژه ملی «۱۰۲ نمایشگاه در ۱۰۲ سال: سفری در میراث فرهنگی آناتولی در پرتو جمهوری» توسط وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه به اجرا درآمد.
به گفته شهیمه آتابی، مدیر موزه مارماریس، بازگشایی این تالار جدید همراه با نمایش پیکره بانوی دریا و سایر آثار بهدستآمده از کاوشهای زیرآب منطقه، نقش بسزایی در جذب پژوهشگران و گردشگران علاقهمند به میراث فرهنگی داشته و ظرفیتهای مطالعات باستانشناسی زیر آب در اژه را بیش از پیش نمایان کرده است.
نتیجه گیری
کشف مجسمه برنزی زن ۲۲۰۰ ساله از اعماق اژه یادآور این حقیقت بنیادین است که دریاهای باستانی هنوز ناگفتههای بیشماری در دل خود پنهان دارند. بیشتر تندیسهای مفرغی جهان باستان در دورههای بعدی ذوب و برای ساخت سکه یا سلاح استفاده شدند؛ از همین رو، تنها نمونههایی که در سوانح دریایی و غرق شدن کشتیهای تجاری به ژرفای آبها فرورفتند، شانس بقا یافتند. کشف و حفاظت علمی از «بانوی دریا» نهتنها یک برگ زرین به دانش هنر و فلزکاری کلاسیک افزود، بلکه نشاندهنده اهمیت همکاری جامعه صیادان محلی با باستانشناسان در راستای صیانت از میراث بشری است.
نظرات کاربران