در جهان باستان، ابنیه و فضاهای زیستی گاه با چرخش باورهای دینی و تحولات معیشتی، هویتی یکسره دگرگون پیدا میکردند. در جریان جدیدترین فصل کاوشهای میدانی در شمال اردن، باستانشناسان به یافتهای دست یافتهاند که این پیوند میان اقتصاد روزمره و باورهای مذهبی را به تصویر میکشد: بقایای یک کلیسای کوچک متعلق به دوره بیزانس با قدمتی نزدیک به ۱۵۰۰ سال که پیش از تقدیس و تبدیل شدن به مکانی برای نیایش جمعی، یک کارگاه فعال و صنعتی برای روغنکشی زیتون بوده است. این کشف در محوطه تاریخی «خِربة قَبله»، اطلاعات دستاولی از پدیده «استفاده مجدد انطباقی» و تداوم سکونت در دوران گذار کلاسیک به بیزانس به دست میدهد.
آغاز کاوشهای میدانی در محوطه تاریخی خربة قبله
نخستین فصل از کاوشهای آموزشی و پژوهشی باستانشناسی در محوطه باستانی «خِربة قَبله» (Khirbet Qebla) واقع در جنوب غربی شهرک «زوبیا» در استان اربد اردن، با سرپرستی و هدایت علمی پژوهشگران دانشکده باستانشناسی و انسانشناسی دانشگاه یرموک (Yarmouk University) به انجام رسید.
دکتر خالد البشایره (Khaled Al-Bashayreh)، رئیس دانشکده باستانشناسی دانشگاه یرموک، در تشریح جزئیات این پروژه اعلام کرد که این عملیات به آشکارسازی مجموعهای از سازههای آیینی، تاسیسات کارگاهی دستکند و بناهای سنگی منجر شده که پیش از این در هیچیک از نقشهها یا اطلسهای باستانشناسی منطقه به ثبت نرسیده بودند. این کشفیات افقهای نوینی را در بازخوانی الگوهای زیستی و گاهنگاری شمال اردن ترسیم میکند.
از هوش مصنوعی باستانیار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستانشناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالتسنجی اشیا
شروع گفتگو
مسابقه فصل حکم باستان
بازی کن، جایزه ببر
رقابت کن، XP بگیر و برای جوایز متنوع فصل بجنگ.
ورود به بازی
کلیسای ۱۵۰۰ ساله بیزانسی با پیشینهای صنعتی و غیرمنتظره
شاخصترین یافته این فصل از پژوهشها، شناسایی بقایای یک کلیسای کوچک متعلق به سدههای پنجم و ششم میلادی (دوران بیزانس) است که برای نخستینبار مستندنگاری شد. بررسیهای فنی و کالبدی بر روی عناصر معماری و پیهای ساختمانی نشان داد که این فضا، سرگذشتی چندمرحلهای را پشت سر گذاشته است.
شواهد دقیق باستانشناختی اثبات میکنند که کالبد این نیایشگاه، پیش از تغییر کاربری مذهبی، تاسیساتی صنعتی برای روغنکشی زیتون بوده است. این پدیده نمونهای بارز از «استفاده مجدد انطباقی» (Adaptive Reuse) در بافتهای کهن به شمار میرود؛ جایی که جامعه محلی با گسترش مسیحیت در دوره بیزانس، به جای تخریب بنا و احداث سازهای تازه، یک کارگاه تولیدی را با تغییراتی هوشمندانه در پلان و فضاهای داخلی به نیایشگاه بدل ساخت.
تاسیسات صخرهای فرآوری محصولات کشاورزی در دل سنگ آهک
بقایای باستانشناسی در خربت قبله در طول فصل کاوشهای دانشگاه یرموک در سال ۲۰۲۶ در شمال اردن کشف شد. این مکان شواهدی از تولیدات کشاورزی، فعالیتهای مذهبی و شیوههای تدفین در دورههای مختلف را آشکار کرده است. منبع: دانشگاه یرموک
در مجاورت این کلیسا، باستانشناسان موفق به کشف سامانهای پیشرفته از سازههای دستکند در بستر صخرههای آهکی طبیعی شدند که اختصاصاً برای فرآوری و عصارهگیری از محصولات باغی و کشاورزی طراحی شده بود.
این تاسیسات شامل شبکهای یکپارچه از حوضچههای پیوسته است که به وسیله کانالها و مجاری شیبدارِ تراشیدهشده در سنگ به هم مرتبط میشوند:
حوضچههای فشار اولیه: برای فشردهسازی و آبگیری مقدماتی زیتونها.
کانالهای تصفیه: هدایت تدریجی مایعات برای جداسازی ناخالصیها و تفالهها.
حوضچههای تهنشینی و ذخیره: برای فرونشست ذرات معلق و برداشت روغن زیتون خالص.
مهندسی دقیق این شبکه صخرهای نشاندهنده فعالیت یک مرکز تولیدی کاملاً متمرکز و سازمانیافته در شمال اردن در روزگار بیزانس است.
آرامگاههای کهن و توالی زیستی از عصر روم تا صدر اسلام
افزون بر کلیسا و تاسیسات کارگاهی، تیم کاوش چندین گور انفرادی و آرامگاههای خانوادگی سنگی را شناسایی و بررسی کردند. ساختار معماری قبور و نوع تدفینها، اطلاعات مهمی از سلسلهمراتب اجتماعی و پیوندهای خانوادگی ساکنان منطقه در طول سدههای متمادی به دست میدهد.
بر پایه توالی لایههای چینهنگاری، مطالعه قطعات سفال و بقایای مادی، مشخص شد که خربة قبله دستکم در سه دوره تاریخی پیاپی مسکونی و پویا بوده است:
دوره امپراتوری روم
دوره امپراتوری بیزانس
اوایل دوران اسلامی
استمرار استقرار در این سه برهه زمانی پیوسته اثبات میکند که خربة قبله به عنوان یک گره سکونتگاهی، اقتصادی و کشاورزی راهبردی در پهنه جغرافیایی استان اربد عمل میکرده است.
ارتقای مهارتهای میدانی و آموزش نسل جدید باستان شناسان
دکتر معن عموش (Maan Amoush)، سرپرست عملیات میدانی این پروژه، یادآور شد که این کاوش در کنار وجهه پژوهشی، یک کارگاه عملی فشرده برای دانشجویان رشتههای باستانشناسی، مدیریت میراث فرهنگی و انسانشناسی دانشگاه یرموک در طول نیمسال تابستان بوده است.
دانشجویان در جریان این برنامه آموزشی، مهارتهای پایهای کاوش شامل نقشهبرداری ابنیه، عکاسی علمی و مستندنگاری آثار، طراحی فنی سازهها، شستوشو، طبقهبندی و کدگذاری دادههای سفالی و نیز نگارش گزارشهای اولیه باستانشناختی را در کارگاه میدانی تجربه کردند؛ رویکردی بنیادی که زمینه صیانت علمی و حفاظت پایدار از میراث تاریخی اردن را فراهم میآورد.
نتیجه گیری
شناسایی کلیسای ۱۵۰۰ ساله بیزانسی در محوطه خربة قبله که بر شالوده یک کارگاه کهن روغنکشی زیتون استقرار یافته، بازتابی از درایت جوامع باستان در بهرهبرداری بهینه از فضاهای کالبدی و انطباق زیرساختهای اقتصادی با تحولات آیینی است. همنشینی این نیایشگاه با تاسیسات پیشرفته صخرهای و گورهای تاریخی، خربة قبله را به کانونی کلیدی در مطالعات باستانشناسی شمال اردن بدل ساخته است؛ محوطهای که استمرار حیات خود را از عهد روم باستان تا اوایل دوران اسلامی با استحکام حفظ کرده است.
نظرات کاربران