کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه باستانی کول‌هویوک آنکارا به کشفی کم‌نظیر انجامید که مرزهای باستان‌گیاه‌شناسی فلات آناتولی را جابه‌جا کرده است. پژوهشگران درون یک ظرف سفالی چهار هزار ساله متعلق به دوران تمدن هیتی‌ها، بقایای سالم بذر گونه‌ای گیاهی بسیار نادر و بومی موسوم به «گل عشق» را شناسایی کردند؛ گیاهی بی‌همتا که پس از گذشت هزاره‌ها، همچنان زیستگاه طبیعی خود را در همان منطقه جغرافیایی حفظ کرده است.

شگفتی باستان‌ گیاه‌شناسی در شهر پنج هزار ساله کول‌هویوک

نمای هوایی از کول‌هویوک در منطقه گولباشی آنکارا، جایی که کاوش‌ها قدمت سکونت در آن را به حدود ۵۰۰۰ سال پیش نشان داده است. منبع: وزارت فرهنگ و گردشگری جمهوری ترکیه

تپه باستانی «کول‌هویوک» (Külhöyük) واقع در شهرستان «گول‌باشی» (Gölbaşı) آنکارا، یکی از کلیدی‌ترین سکونتگاه‌های کهن فلات آناتولی به شمار می‌رود. این محوطه تاریخی با قدمتی بالغ بر ۵۰۰۰ سال، لایه‌های تمدنی پیوسته‌ای از دوران پیشاهیتی، هاتی‌ها (Hatti) و امپراتوری هیتی‌ها (Hittite) را در دل خود حفظ کرده است.

در جریان مطالعات دقیق آزمایشگاهی بر روی نهشته‌ها و رسوبات آلی درون یک ظرف سفالی چهار هزار ساله هیتی، پژوهشگران با بقایای دانه‌های گیاهی زغال‌شده روبه‌رو شدند. آزمایش‌های مورفولوژیک و ساختارشناسی گیاهی نشان داد که این نمونه‌ها، کهن‌ترین دانه‌های مستند از گیاه بومی «گل عشق» (Sevgi Çiçeği) هستند که تاکنون در یک بافت باستان‌شناختی سالم به دست آمده‌اند.

از هوش مصنوعی باستان‌یار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستان‌شناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالت‌سنجی اشیا

شروع گفتگو

مسابقه فصل حکم باستان
بازی کن، جایزه ببر
رقابت کن، XP بگیر و برای جوایز متنوع فصل بجنگ.

ورود به بازی

محمد نوری ارسوی (Mehmet Nuri Ersoy)، وزیر فرهنگ و گردشگری، با اعلام رسمی این کشف اظهار داشت که باستان‌شناسان در کول‌هویوک حافظه تاریخی پنج هزار ساله پایتخت باستانی آناتولی را بازیابی می‌کنند. به گفته وی، استقرار این دانه‌ها در بستری چهارهزارساله، پنجره‌ای نو و مستند به‌سوی دیرین‌اقلیم‌شناسی و تنوع زیستی شگفت‌انگیز آناتولی در عصر برنز می‌گشاید.

سرپرستی پروژه و رویکرد چندرشته‌ای در تحلیل یافته‌ها

این پروژه میدانی در چارچوب کاوش‌های رسمی باستان‌شناسی و تحت نظارت مستقیم وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه و دانشگاه آنکارا انجام می‌پذیرد. هدایت علمی این مطالعات را دانشیار دکتر «دریا ییلماز تکین» (Doç. Dr. Derya Yılmaz Tekin) بر عهده دارد.

تیم کاوش با به‌کارگیری دقیق متدهای شناورسازی رسوبات (Flotation) توانستند اجزای شکننده گیاهی را از آوند سفالی خارج و تثبیت کنند. این عملیات نشان داد که ذخیره‌سازی بذرها درون یک ظرف سرپوشیده و اختصاصی رخ داده و حاصل دانه‌ریزی تصادفی خاک نبوده است؛ نشانه‌ای آشکار از اینکه جوامع عصر برنز از چرخه تکثیر و خواص ویژه این گل آگاهی کامل داشته‌اند.

یافته‌های باستان‌گیاه‌شناسی در کول‌هویوک شواهد تجربی کم‌نظیری در اختیار باستان‌شناسان می‌گذارد تا روابط اکولوژیک، الگوهای جمع‌آوری گیاهان خودرو و سازگاری اقلیمی جوامع هیتی را بازسازی کنند.

بقای نمادین «گل عشق»؛ از عصر برنز تا آستانه انقراض

ظرف تقریباً ۴۰۰۰ ساله هیتی از کول‌هویوک که در آن بقایای بذری به نام Sevgi Çiçeği (Centaurea tchihatcheffii) شناسایی شده است، پیدا شد. منبع: وزارت فرهنگ و گردشگری جمهوری ترکیه

گیاه «گل عشق» با نام علمی Centaurea tchihatcheffii که در گویش‌های محلی با نام «یاناردونر» (Yanardöner، به معنای رنگین‌تاب و درخشان) نیز خوانده می‌شود، از اعضای کم‌نظیر تیره کاسنیان است. این گیاه با گلبرگ‌های قیفی‌شکل سرخ، ارغوانی و درخششی مخملی، تنها در پهنه جغرافیایی محدودی در اطراف دریاچه موغان در گول‌باشی آنکارا می‌روید و در فهرست سرخ گونه‌های در معرض خطر انقراض قرار دارد.

جایگاه نمادین و اکولوژیک این گیاه چنان ارزشمند است که در سال ۲۰۱۹ میلادی با پیگیری شهرداری گول‌باشی، سند رسمی ثبت نشان جغرافیایی (Geographical Indication) را دریافت کرد. کشف این بذرها درون سازه مسکونی هیتی، فرضیه‌های مهمی را درباره انگیزه‌های نگهداری آن مطرح ساخته است:

کاربردهای دارویی و درمانی: استفاده احتمالی هیتی‌ها از عصاره، ریشه یا گل‌آذین گیاه در درمان‌های سنتی یا داروسازی باستان.

آیین‌های نذر و تدفین: حضور گل‌های رنگین و بذرهای گزینش‌شده به عنوان پیشکش‌های آیینی به ایزدان حاصلخیزی و باروری.

رنگرزی و استخراج رنگدانه: استحصال عصاره‌های رنگی درخشان از پره‌های گل جهت استفاده در منسوجات یا نگاره‌ها.

نتیجه‌گیری

کشف دانه‌های ۴۰۰۰ ساله «گل عشق» درون ظرفی متعلق به دوران هیتی‌ها در محوطه باستانی کول‌هویوک، شاهکاری از پیوستگی زیستی و تاریخی در فلات آناتولی است. این یافته شگفت‌انگیز اثبات می‌کند گونه‌ای نادر که امروزه زیست‌شناسان برای حفظ بقای آن می‌کوشند، دست‌کم چهار هزار سال پیش مورد توجه، احترام و استفاده آگاهانه انسان باستان قرار داشته است. محوطه کول‌هویوک بار دیگر نشان داد که باستان‌شناسی پیوندی ناگسستنی با درک اکوسیستم‌های دیرین دارد و سفال‌های برجای‌مانده، نگهبانان امانت‌دار میراث طبیعی زمین هستند.