کاوشهای باستانشناسی در کوهستان منجمد آلتای بار دیگر به کشف اثری خیرهکننده از تمدن کوچنشینان استپ انجامیده است. پژوهشگران موفق به کشف بقایای یک سربند اشرافی و استثنایی از فرهنگ پازیریک شدهاند که با پلاکها و ورقههای زرین به شکل سر «سایگا» (کلبز شاخحلقوی استپ) آراسته شده است.
این دستسازه که به سدههای پنجم تا چهارم پیش از میلاد—یعنی اوج شکوه شاهنشاهی هخامنشی—تعلق دارد، اطلاعات دست اول و بیسابقهای از جایگاه اجتماعی نخبگان، هنر جانورنگاری سکایی و شاهراههای تبادل فرهنگی میان شمال فلات ایران و سیبری پیش روی باستانشناسان گذاشته است.
تپه شماره ۳۱ خانخارینسکی دول: تدفین یک زن. اعتبار: داشکوفسکی، ۲۰۲۶
کشف سربند زرین در کوهستان آلتای؛ شاهکار منجمد عصر آهن
سرپوشهای زنانه بازسازیشده از گورهای فرهنگ پازیریک در آلتای. نمونههای ۱ و ۲ از تپه شماره ۱۵ در خانخارینسکی دول، نمونه ۳ از تپه شماره ۴ در چینتا-II و نمونههای ۴ تا ۶ از تپه شماره ۳۱ در خانخارینسکی دول هستند. منبع: داشکوفسکی، ۲۰۲۶
باستانشناسان در جریان کاوشهای جدید در گورپشتههای یخزده حوزه آلتای، بقایای یک پوشش سر آیینی را شناسایی کردند که متعلق به طبقه ممتاز جامعه پازیریک است. خاک منجمد پایدار (Permafrost) در این ناحیه کوهستانی بار دیگر همانند یک کپسول زمان طبیعی عمل کرده و بخشهای ارگانیک و آلی این سربند—شامل ساختار نمدی، لایههای چرمی و ریسمانهای حیوانی—را در کنار الحاقات فلزی آن حفظ کرده است.
از هوش مصنوعی باستانیار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستانشناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالتسنجی اشیا
شروع گفتگو
مسابقه فصل حکم باستان
بازی کن، جایزه ببر
رقابت کن، XP بگیر و برای جوایز متنوع فصل بجنگ.
ورود به بازی
این سربند که فرمی مخروطی و افراشته دارد، بازتابی از همان سنت کلاههای بلند نمدی است که در سنگنگارههای تخت جمشید و نقشبرجستههای بیستون برای «سکاهای تیزخود» (سکا تیگرهخئوده / Saka Tigrakhauda) به تصویر کشیده شده است.
ظرافت فلزکاری؛ سرهای زرین سایگا در هنر جانورنگاری
زیورآلات و جواهرات طلایی از تپه شماره ۳۱ در گورستان خانخارینسکی دول: سه تکهدوزی جانورگونه از سربند (۱-۳)، گوشوارههای آویز (۵-۶)، تکهدوزیهای کوچک با فویل طلا (۷-۲۱) و یک حلقه گردن برنزی پوشیده شده با فویل طلا (۲۲). منبع: داشکوفسکی، ۲۰۲۶
شاخصترین ویژگی تزیینی این دستسازه، تعبیه پلاکهای مدور و نقشبرجسته ساختهشده از ورقههای بسیار نازک طلا (Gold Foil) است که سر بز کوهی سایگا (Saiga tatarica) را بازنمایی میکنند. سایگا یکی از شاخصترین گونههای جانوری استپهای اوراسیا در هزاره نخست پیش از میلاد بود که با پوزه برآمده خرطومیشکل و شاخهای حلقوی خود، جایگاهی آیینی در جهانبینی کوچروها داشت.
تکهدوزیهای طلایی جانورگونه (۱-۳) و گوشوارههای آویز (۵-۶) از تدفین پازیریک در تپه شماره ۳۱ در خانخارینسکی دول. تصویر برای وضوح بیشتر از تصویر منتشر شده بهبود یافته است. منبع: داشکوفسکی، ۲۰۲۶
هنرمندان زرگر پازیریک با چکشکاری ورقههای زرین بر روی قالبهای چوبی یا استخوانی، توانستهاند آناتومی دقیق سر این پستاندار استپی را با جزئیات کامل روی سربند مستقر سازند. در مکتب جانورنگاری سکایی (Scythian Animal Style)، حیواناتی نظیر سایگا، گوزن و پرندگان شکاری نماد سرعت، فرار از نیروهای اهریمنی و پیوند با نیروهای آسمانی بهشمار میرفتند و تعبیه آنها بر بلندترین نقطه پوشش سر متوفا، نقشی آپوتروپائیک (طلسمگونه و محافظتکننده) در سفر به جهان پس از مرگ ایفا میکرد.
پیوندهای فرهنگی پازیریک با قلمرو شاهنشاهی هخامنشی
کشف این سربند بار دیگر نگاه باستانشناسان را به شاهراههای مبادلاتی گسترده میان استپهای سیبری و فلات ایران در عصر آهن معطوف میکند. کورگانهای پازیریک در دره اولاگان پیش از این نیز آثار متعددی از تماس و تأثیرپذیری متقابل با ایران باستان به نمایش گذاشتهاند؛ که شاخصترین آنها فرش مشهور پازیریک با موتیفهای اصیل سوارکاران پارسی و نیلوفرهای آبی، منسوجات ابریشمی و زینبرگهای فاخر است.
پوششهای سر افراشته پازیریک که در تدفینهای نخبگان زن و مرد آلتای به کار میرفت، سنتی موازی با کلاههای مخروطی اقوام متحد و خراجگزار شاهنشاهی هخامنشی در آسیای میانه و مرزهای شمالی قلمرو پارس است. زرگری این دوره با بهرهگیری از طلاهای استحصالی حوزه آلتای و تبادل سنتهای فلزکاری با کارگاههای جنوب آسیای مرکزی، ساختاری ترکیبی از هنر بومی استپی و زیباییشناسی بینالمللی دوران هخامنشی پدید آورده است.
۵. نتیجهگیری و کلمات کلیدی (Conclusion & Keywords)
کشف این سربند نادر با پلاکهای زرین سایگا در گورپشتههای منجمد آلتای، نهتنها مدارک بیبدیلی از پیچیدگی طبقاتی، شأن اشرافی و باورهای مذهبی کوچنشینان پازیریک ارائه میدهد، بلکه همزمانی و دادوستد نمادین این فرهنگ را با دوران شکوه شاهنشاهی هخامنشی بهروشنی اثبات میکند. حفظ منسوجات، نمد و فلزکاری ظریف در این اثر، آن را به یکی از شاخصترین اسناد باستانشناختی هنر عصر آهن در اوراسیا تبدیل کرده است.
نظرات کاربران